De macht

Het gegeven dat alles beweegt in de geschiedenis is het gegeven dat de meest uitzichtloze situatie van uitzicht voorziet. Zoals het nu is, zal het niet blijven. En: zoals het nu is, was het niet altijd. Langs die lijnen gedacht: zou het bijvoorbeeld mogelijk zijn dat een door vrouwen bestuurde maatschappij het antwoord is op al onze vragen naar meer sociale rechtvaardigheid? Naomi Alderman (1974) gooit hier een balletje over op in De macht, haar vierde roman, nu vertaald verschenen bij Atlas Contact.

Alderman is een gelauwerde, veelzijdige auteur. Zo ontwikkelde ze onder andere een populaire app, Zombies, Run! Geeft ze Creative Writing aan Bath Spa University. En is ze de protégé van Margaret Atwood. Dat Atwood’s naam valt begrijp je. De macht kent raakvlakken met The Hand Maid’s Tale, ook een donkere toekomstschets waarin de verhouding tussen mannen en vrouwen centraal staat. Alderman’s ‘De macht’ werd de hemel in geschreven en wordt inmiddels wereldwijd vertaald. Een televisieserie naar scenario van haar hand wordt nu gedraaid. Het is kortom nogal een succes te noemen. Met recht. Hierbij kijk ik vrolijk over mijn scherm uw kant op en zeg het nog even met klem: Met recht. Om veel redenen. Eén ervan: De macht is een expliciete denkoefening, die inzicht kan bieden in de altijd actuele vragen over de verhoudingen tussen vrouwen en mannen.

‘Macht weet wat het wil. Het kent een zekere logica.’ En over díe logica wil Naomi Alderman het hebben als ze haar universum schetst in de nabije toekomst wanneer daar een sappig verschijnsel plaatsgrijpt. In eerst enkele jonge meisjes manifesteert zich wereldwijd een electro-magnetische kracht, die via een nieuwe klier, een ‘skein’ op hun borstbeen is op te roepen en via de handen en vingers gericht kan worden. Sommige beheersen deze nieuwe kracht beter dan anderen, maar al gauw blijkt dat zij die de kracht kunnen beheersen deze ook kunnen ‘aanzetten’ in andere, oudere vrouwen. Nagenoeg iedere vrouw krijgt zo te maken met een rap verschuivend machtsveld in haar persoonlijke leven. Want mannen blijven verschoond van dit vermogen. En de nieuwe electro-magnetische kracht kan kwaad berokkenen. Ze biedt de fysieke overhand. Alderman bedt het fenomeen anekdotisch in met archeologische vondsten waaruit zou blijken dat dit vermogen eeuwenoud is en slechts kort heeft ‘geslapen’, maar ook zijn er speculaties over vermeende gassen uit wereldoorlogen, die op den duur deze uitwerking zouden kúnnen hebben. Alle fantasie op een stokje: waar het haar om te doen is, ze wil kijken naar wat dit verschijnsel maatschappelijk oplevert.

Ze plaatst haar hoofdpersonages daar waar macht zich centraliseert: in religieuze kringen, in bestuurlijke kringen, in criminele kringen en in mediale kringen. De vier figuren die we volgen zijn allen stevig verankerd op een van deze podia, die allemaal met grote hervormingen te maken krijgen, die -dit begrijpt u, niet zonder slag of stoot tot stand komen. Ze beschrijft deze hervormingen steeds slim, licht, via haar personages, van binnen uit zogezegd en lichtvoetig in vorm en toon. Haar scènes lezen razendsnel, -als ware het reeds een televisieserie. Hierbij hanteert ze de veelstemmigheid, die zeer aantrekkelijk is. Ze wisselt dus tussen de vier perspectieven, die verspreid over de wereldbol opereren, maar ook is er een terugkerend ‘pauzenummer’: een een-tweetje tussen twee televisiepresentatoren van een ontbijtshow. Waarin minutieus het verglijden van hun omkerende machtsverhouding te volgen is. Echo’s van Naomi Wolf’s feministische klassieker The beauty myth bewegen hier scherp mee. Maar ook is er een volledige weergave van een reaguurdersplatvorm en afbeeldingen van geschiedkundig onderzoek die de theorie boekstaven dat deze vrouwelijke macht veel ouder is dan men in eerste instantie vermoedde. Is er mogelijk een geschiedschrijvings-omerta van kracht? Zouden mannelijke geschiedschrijvers in hun kloosters systematisch deze grootmacht hebben doodgezwegen?

Veel van de vragen die het boek oplevert zijn in zekere zin opwindend. En een gevoel van triomf kon ik, als vrouwelijke lezer hier en daar niet helemaal onderdrukken. Die uiterst onprettig raakt bij een wellustig uitgeschreven scene van een groepsverkrachting van een mannelijk personage zonder naam. U mag beslist weten dat ik een broertje dood heb aan de hoeveelheid esthetisch in beeld gebrachte verkrachte vrouwen die ik middels de fictie tot mij heb gekregen. Dat een vrouw volgens de simpele wetten van de identificatie vaak misselijk een bioscoopzaal uit moet lopen en haar mannelijke medekijker volgens diezelfde wetten tot eeuwige dader gemaakt wordt is een van de mechanismen die Alderman aan de kaak wil stellen. Want zoals Alderman beoogt maakt de eerdere triomfantelijkheid bij het voortschrijden van de scene en het lijden van het mannelijk personage uiterst ongemakkelijk. Op deze wijze confronteren veel van Alderman scènes. ‘Power doesn’t care who uses it.’ Macht corrumpeert. Een door vrouwen geregeerde staat zal daar geen verandering in brengen. Alderman toont waarom. Ze schrijft met De macht een pleidooi voor bewustwording voor de werking van macht. Dat zij dit doet voor een enorm publiek verheugt. Doe uzelf een plezier en leest u dit boek. Het is het alsof je vanaf de eerste rij, met haar slechte zichtlijnen, een upgrade krijgt naar midden eerste balkon. Je overziet ineens het hele toneelstuk.

 

NRC Handelsblad