Pandemie in Shakespeare’s tijd

Stephen Greenblatt is een Amerikaanse Shakespearekenner die lesgeeft aan Harvard. In 2016 schreef hij het boek Tyrant, over de tiran in het werk van Shakespeare. Studie naar tirannen is extra noodzakelijk, vond Greenblatt, omdat de huidige Amerikaanse president sinds zijn aantreden het woord van nieuw elan voorziet. Hij vroeg zich af: wat weten we via Shakespeare over ijdelheid, machtswellust en zelfverrijking en hoe kan ons dat helpen meer inzicht te krijgen om de huidige politieke situatie te boven te komen? 

Recent schreef Greenblatt over de pandemie in het werk van Shakespeare in een artikel in The New Yorker. Shakespeare leefde zijn hele leven (van grofweg 1564 tot 1616) in de schaduw van de builenpest, schrijft Greenblatt. De pest woedde bij vlagen hevig. Zo hevig dat wel tot een vijfde van de bevolking het loodje legde. Niemand wist dat de vlooien op ratten de ziekte verspreidden, maar wel was duidelijk dat in de steden de sterfteaantallen veel malen hoger lagen. Waar mogelijk trokken rijke mensen naar hun buitenhuizen, en namen de ziekte natuurlijk even zo goed mee. De autoriteiten hielden de doden door de pest nauwgezet bij en als deze toenamen moesten markten sluiten, werden boogschietwedstrijden afgelast en moesten theaters voor langere perioden de deuren sluiten. 

Shakespeare die als acteur en schrijver werkte bij een toneelgezelschap, en er ook aandeelhouder was, kreeg tijdens zulke pestuitbraken dus te maken met langere perioden van economische malaise. Tussen 1606 en 1610 zou zijn theater in totaal maar negen maanden open zijn geweest. Het is dus opvallend te noemen, schrijft Greenblatt,  dat de pest niet een veel prominentere rol heeft in zijn werk. Ja, in veel beeldspraken maakt hij verwijzingen. Maar alleen in de liefdestragedie Romeo and Juliet is de pest echt onderdeel van de plot. Juliet zet haar eigen dood in scène. De brief die moet voorkomen dat ook Romeo denkt dat Juliet dood is wordt niet bezorgd omdat de monnik die hem zou bezorgen verplicht in quarantaine wordt geplaatst. Romeo krijgt de brief niet en denkt dat Juliet gestorven is, waarop hij zichzelf van het leven berooft. Juliet daarop vindt zijn dode lichaam en berooft zich ook van het leven.

Greenblatt vindt in Macbeth een sterke passage die over een land zou kunnen gaan dat herstelt van een zware, droevige pandemie. Maar Shakespeare schreef de passage niet over een land in de greep van een ongeneeslijke ziekte, maar in de greep van een tiran. Shakespeare, zo stelt hij, richtte zich niet op de ziekte van het lichaam. Hij richtte zich voornamelijk op de ziekte van de macht. 

In het Amerika van nu, zie je wellicht ook hoe niet zozeer de ziekte van het lichaam het land ontwricht. Eerder de ziekte van de macht. Geen toneel, realiteit.